بابەتی زیاتر


چاکسازی راستەقینە
05/17/2020 18:25:17
بە روحی راگەیاندنکار و بە بەرگی پەرلەمانتارەوە
05/08/2020 11:27:16
ڕوانینێ له‌سه‌ر ره‌وشی ئابووری ئه مرۆى كوردستان
05/06/2020 16:17:47
بۆ پارتی و یەکێتی
05/01/2020 11:08:16
ئەرکی ئۆپۆزسیۆن
09/28/2019 15:50:45

ده‌وڵه‌تی كوردی و تایپه‌كانی ده‌وڵه‌تی مۆدیرن

د.عرفان مستەفا
د.عرفان مستەفا



د. عرفان مسته‌فا
(به‌شی سێهه‌م)
2/1) كولتور وه‌ك هێزی یه‌كخه‌ری ده‌وڵه‌ت و تایپه‌كانی
هێزی یه‌كخه‌ری ده‌وڵه‌تی مۆدێرن ئه‌و كولتوره‌یه‌ كه‌ له‌ ناو تاكه‌كانی ناو سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌ میكانیزمێكی دیاریكراو ده‌چێنرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی ره‌چاوی ئه‌وه‌ بكرێت ئه‌و تاكه‌ سه‌ر به‌چ چین و گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. ئه‌مه‌ش له‌ پێناو ئه‌وه‌دایه‌ كه‌ جێگه‌ی ئه‌و كولتوره‌ جیاوازانه‌ بگرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر تاكێك له‌ ناو گروپه‌ ئه‌تنیكی و خێڵه‌كی و ئاینییه‌كه‌ی خۆیدا وه‌ریده‌گرێت. به‌مه‌ش تاكه‌ كولتورێك ده‌چێته‌ شوێنی ئه‌و كولتوره‌ جیاوازانه‌ی كه‌ له‌ سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا له‌ تاكه‌كاندا ده‌چێنرێت بۆ ئه‌وه‌ی ببێت به‌ تاكێك له‌ تاكه‌كانی ئه‌و گروپه‌ كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و كولتوره‌یه‌. لێره‌دا یه‌كبوونی كو‌لتوری شوێنی جیاوازیی كو‌لتوری ده‌گرێته‌وه‌و هه‌موو تاكه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ خه‌یاڵ و سایكۆلۆجیایان ده‌به‌سترێته‌وه‌ به‌هه‌مان ئه‌و شتانه‌وه‌ كه‌ ئه‌و كو‌لتوره‌ له‌ ناو سایكۆلۆجیای ئه‌واندا چاندوویه‌تی.
ئه‌و كو‌لتوره‌ چێنراوه‌ی ده‌وڵه‌ت وا ده‌كات كه‌ ئه‌و تاكانه‌ له‌ ناو هه‌مان جیهاندا بژین و ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ وا وێنای بكه‌ن كه‌ كو‌لتوره‌كه‌ بۆی پێناسه‌كردوون. لێره‌دا هه‌موویان ئه‌وه‌ به‌ دوژمن ده‌بینن كه‌ كو‌لتوره‌كه‌ وه‌ك دوژمن پێناسه‌ی كردووه‌ته‌وه‌و ئه‌وه‌ به‌ دۆست ده‌بینین كه‌ كولتوره‌كه‌ وه‌ك دۆست بۆی پێناسه‌كردوونه‌ته‌وه‌. پرۆسه‌ی چاندنی ئه‌م كولتوره‌ له‌ تاك به‌ تاكی ناو سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ وا ده‌كات كه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ هه‌مان خه‌ون ببینین و به‌هه‌مان شێوه‌ جیهانی ده‌ره‌كی له‌ ناوخۆیاندا وێنا بكه‌نه‌وه‌ و هه‌مان په‌رچه‌كرداریشیان هه‌بێت به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌یاندا رووده‌دات. له‌ رێگه‌ی دروستكردنی ئه‌و سایكۆلۆجیا ده‌سته‌جه‌معییه‌وه‌ هه‌موو تاكه‌كان له‌ بینینی جیهاندا ده‌بنه‌وه‌ به‌یه‌ك. ئه‌وه‌ی له‌وپه‌ری سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا شتێك ده‌بینێ وهه‌ڵوێستی به‌رامبه‌ر وه‌رده‌گرێت، ئه‌وه‌ش كه‌ له‌مپه‌ڕی ئه‌و سنوره‌ سیاسیه‌یه‌ ئه‌ویش هه‌مان ئه‌و شته‌ ده‌بینێ و هه‌مان په‌رچه‌كرداریشی به‌رامبه‌ری هه‌یه‌.
تاچه‌ند ئه‌و كو‌لتوره‌ به‌هێز بێت و میكانیزمی چاندنه‌كه‌ی میكانزمێكی سه‌ركه‌وتووبێت، زیاتر توانای راگرتنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی ده‌بێت و هێزێكی زیاتری بۆ پاراستنی ناسنامه‌كه‌ی له‌ به‌رامبه‌ر ناسنامه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی تردا پێ ده‌به‌خشیت.
به‌هێزی هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی مۆدێرن له‌ به‌هێزی كولتوره‌كه‌یدایه‌ له‌ وێناكردنه‌وه‌ی جیهاندا بۆ تاكه‌كانی و ئه‌و میكانیزمه‌ی كه‌ ئه‌و كو‌لتوره‌ی له‌ ناو تاكه‌كاندا پێده‌چێنرێت و هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ وایان لێده‌كرێت دنیا به‌و شێوه‌یه‌ ببینین كه‌ كو‌لتوره‌كه‌ بۆی پێناسه‌كردوونه‌ته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی ئه‌و دوو تایپه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن له‌ یه‌كتری جیاده‌كاته‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ به‌هێزی كولتوره‌كه‌و سه‌ركه‌و‌تنی میكانیزمی چاندنی كو‌لتوره‌كه‌ نییه‌ به‌ڵكوپه‌یوه‌ندی به‌ جۆری كو‌لتوره‌كه‌وه‌ هه‌یه‌. گه‌ر كو‌لتوره‌كه‌ وا پێناسه‌ كرابوویه‌وه‌ كه‌ كو‌لتورێكی پیشه‌ییه‌و هه‌رتاكێك بۆ كاركردنی له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا پێویستی پێیه‌تی ئه‌وه‌ تایپی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێرنه‌ ناسیونالیستییه‌. ئه‌م تایپه‌ ئه‌وه‌ به‌ مه‌رج وه‌رده‌گرێت كه‌ ئه‌و كو‌لتوره‌ پیشه‌ییه‌ له‌سه‌رانسه‌ری سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا ده‌بێت له‌ رێگه‌ی ئه‌و زمانه‌وه‌ بچێنرێت و وه‌رگیرێت كه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌ زمانی ره‌سمی خۆی ناساندوویه‌تی. گه‌ر كو‌لتوره‌كه‌ش ئایدیۆلۆجی بوو وا پێناسه‌كرابوویه‌وه‌ كه‌ به‌رگری له‌ ئازادی مرۆڤ و رزگاركردنی له‌ چه‌وسانه‌وه‌ ده‌كات و مرۆڤ ئاراسته‌ ده‌كات به‌ره‌و كۆمه‌ڵگایه‌كی یه‌كسان و ئازاد كه‌ مافه‌كانی مرۆڤ تیایدا پارێزراوبن -وه‌ك ئایدۆلۆژیای سوشیالیستی- ئه‌وه‌ رێگای چاندنی له ‌كولتوره‌كه‌شی جیاوازه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تاكه‌كان وایان لێ بكرێت هه‌ڵگری هه‌مان بیروباوڕبن و وابیربكه‌نه‌وه‌ كه‌ كار بۆ دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵگایه‌كی یه‌كسان و ئازاد ده‌كه‌ن و كولتوره‌ پیشه‌ییه‌كه‌شیان له‌ خزمه‌تی دروستكردنی ئه‌و كۆمه‌ڵگا ئازادو یه‌كسانه‌دایه‌ كه‌ هه‌موویان خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینین. ئه‌م جۆره‌ له‌ كولتور هه‌ر له‌ بنچینه‌دا تاكه‌كان وا په‌روه‌رده‌ ده‌كات كه‌ بوونیان بوونێكی ده‌سته‌جه‌معییه‌و بوونی تاكه‌كه‌سی ئه‌وان له‌ پێناو گشتایه‌ نه‌ك له‌ پێناوخۆیدا. به‌ڵام كولتوره‌ پیشه‌ییه‌كه‌ وا پێناسه‌ی تاكه‌كه‌س ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی كۆیی و ده‌سته‌جه‌معییه‌ له‌ پێناو داوا كه‌سیه‌كانی ئه‌واندایه‌و ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌ وه‌ك كه‌س نه‌ك ئه‌و وه‌ك كۆمه‌ڵگا. بۆیه‌ ئه‌و تاكه‌ی كه‌ به‌و كولتوره‌ پیشه‌ییه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌كرێت خۆی واده‌بینێته‌وه‌ ئه‌وه‌ی ده‌یكات بۆ خۆیه‌تی وله‌ پێناوخۆیدایه‌وخۆی وا نابینێته‌وه‌ كه‌ ده‌بێت ژیانی تاكه‌كه‌سی خۆی به‌خت بكات له‌ پێناو گشتا.
له‌ بنچینه‌دا دوو جۆر له‌ كولتورمان هه‌یه‌ كولتورێكیان جیهانیمان بۆ وێنا ده‌كاته‌وه‌ وامان لێده‌كات ئه‌وه‌ی له‌ ده‌وربه‌رماندا هه‌یه‌ ئاوا بیبینین و بیناسین كه‌ ئه‌و كولتوره‌ بۆی پێناسه‌كردووینه‌ته‌وه،‌ لێره‌دا كولتور ده‌بێته‌ ئایدیۆلۆجیاو جیهانبینی تاكه‌كانی ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی كه‌ كلتوره‌كه‌ی تیا چێنراوه‌. ئه‌مه‌ كولتوره له‌ ناو ئه‌و تاكه‌دا كه‌ ده‌چێنرێت ده‌گۆڕیت بۆ بیروباوڕو ئایدیۆلۆجیا، ئیتر ئه‌و تاكه‌ به‌پێی ئه‌و بیروباوڕه‌ بڕیار له‌سه‌ر راست و ناراستی شته‌كان ده‌دات.
ماركسیزم و بیروباوڕه‌ مه‌زهه‌بیه‌كان كاتێك ده‌بن به‌ هێزی یه‌كخه‌ری ناو ده‌وڵه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ راده‌گرن ئه‌وه‌ تایپێك له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ تاكه‌كانی وا په‌روه‌رده‌كردوون كه‌ ژیانیان له‌ پێناو گشتایه‌و ژیانیان له‌ پێناو خۆیاندا نییه‌. ده‌وڵه‌ته‌ سۆشیالیستیه‌كانی و ده‌وڵه‌ته‌ مه‌زهه‌بیه‌كانی وه‌ك ئێران سه‌ر به‌م تایپه‌ له‌ ده‌وڵه‌تن. هه‌رچه‌نده‌ وا دیاره‌ ماركسیزم له‌گه‌ڵ بیروباوڕی مه‌زهه‌بیدا دژه‌و به‌ تلیاكی گه‌لانی ده‌زانێت و ده‌بێت ده‌وڵه‌ته‌كانیان له‌ رووی په‌یوه‌ندی سیاسییه نێوه‌ده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر یه‌ك ببنه‌وه‌و بكه‌ونه‌ ناو دوو به‌ره‌ی دژه‌وه‌، كه‌چی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ ناو دوو به‌ره‌ی هاوبه‌شه‌وه‌. ئیران و روسیاو سوریا له‌ یه‌ك به‌ره‌دا كۆده‌بنه‌وه‌ چوونكه‌ تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان له‌م جۆره‌ تایپه‌یه‌ كه‌ تایپێكی ئایدیۆلۆجییه‌و ئه‌مه‌ش هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی به‌وه‌وه‌ نییه‌ ئه‌و دوو ئایدیۆلۆجیایه‌ له‌ بنه‌مادا دژبه‌یه‌كن یان هاوبنه‌مان.
كولتورێكی ترمان هه‌یه‌ كولتوری كاره‌ نه‌ك كولتوری جیهانبینی و وێناكردنه‌وه‌ی جیهان. ئه‌م كولتوره‌ تاكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگا ده‌كات به‌ كه‌سێكی پیشه‌یی و خاوه‌نی كار. ناسیونالیزم هه‌رچه‌نده‌ به‌ ناوی نه‌ته‌وه‌وه‌ قسه‌ده‌كات به‌ڵام ئامانجی دروستكردنی تاكێكی نه‌ته‌وه‌یی نییه‌ به‌ڵكو ئامانجی دروستكردنی تاكێكی پیشه‌ییه‌. كاتێك ئه‌م كولتوره‌ پیشه‌ییه‌ له‌ناو تاكه‌كانی سنورێكی سیاسیدا ده‌چێنرێت و كۆمه‌ڵگایه‌كی پیشه‌یی یه‌كده‌ستی تیا دروستده‌كرێت، ده‌وڵه‌تێك له‌م پرۆسه‌یه‌ دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ ناسراوه‌. ده‌وڵه‌تی فه‌رنسی و ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌ورپیه‌كان به‌ گشتی به‌ كلتوره‌پێشه‌ییه‌كه‌ دروستكراون و تایپێكی تری ده‌وڵه‌تن. له‌ ناو رۆژهه‌ڵاتدا ئه‌م تایپه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت زۆركه‌مه‌و دیارترین نموونه‌ بۆ ئه‌م تایپه‌ ده‌وڵه‌تی توركیایه‌. له‌ ئێستادا كێشه‌ی نێوان روسیاو توركیا كێشه‌ی نێوان ئه‌و دوو تایپه‌یه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت ئه‌مه‌ش كێشه‌یه‌كی ستراتیجی وبنه‌ماییه‌ نه‌ك تاكتیكی و رواڵه‌تی. به‌ڵام كێشه‌ی نێوان ئه‌مریكاو توركیا كێشه‌ی تایپی ده‌وڵه‌ته‌كانیان نییه‌ به‌ڵكو كێشه‌یه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كی دیاریكراوی هاوبه‌ش كه‌ بارودۆخه‌كه‌ دروستیكردوون بۆیه‌ كێشه‌كه‌یان كێشه‌یه‌كی بنه‌مایی وستراتیجی نییه‌ به‌ڵكو ره‌واڵه‌تی و تاكتیكییه‌. ئه‌م جۆرانه‌ له‌ كێشه‌ جاری واهه‌یه‌ له‌ نێوان هه‌مان تایپی ده‌وڵه‌تدا به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ دێنه‌ ئاراوه‌ كه‌ یه‌كێكیان وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ كار له‌سه‌ر گۆڕینی تایپه‌كه‌ی خۆی ده‌كات. توركیا به‌ هۆی پارتی داده‌وه‌ جاروبار سیاسه‌ته‌كه‌ی ئاراسته‌یه‌كی دژ به‌ تایپه‌كه‌ی خۆی وه‌رده‌گرێت و لێره‌شدایه‌ كه‌ گرژی ده‌كه‌وێته‌ نێوان توركیاو هاوتایپه‌كانییه‌وه‌.ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌بێت روون بكرێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن دوو تایپی بنچینه‌یی هه‌یه‌ و تایپێكیان له‌سه‌ر كولتورێكی پیشه‌یی به‌نده‌و تایپێكی رۆژئاواییه‌و تایپه‌كه‌ی تریان له‌سه‌ر كولتورێكی ئایدیۆلۆجی به‌نده‌و تایه‌ رۆژهه‌ڵاتییه‌كه‌یه‌.
له‌ نێوان ئه‌م دوو تایپه‌شدا باس له‌ تایپی سیهه‌م ده‌كرێت كه‌ بندكت ئه‌ندرسۆن له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی (كۆمه‌ڵگا خه‌یاڵكرده‌كان) تیۆریزه‌ی ده‌كات و نموونه‌كانیشی زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی ئه‌مریكای لاتینییه‌و بنه‌مای ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ ده‌به‌ستێ به‌ سه‌رمایه‌داری چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌و به‌ره‌وپێشچوونی وه‌سیله‌كانی راگه‌یاندنی كه‌لتوری وه‌ك: رۆژنامه‌و هۆكاره‌ میدیاییه‌كانی تر كه‌ جۆرێك له‌ كولتور ده‌گوازنه‌وه‌ نه‌ كولتورێكی ئایدیۆلۆژییه‌ وه‌ك كلتوری تایپه‌ رۆژهه‌ڵاتییه‌كه‌، نه‌ كولتورێكی پیشه‌ییشه‌ وه‌ك كولتوری تایپه‌ رۆژئاواییه‌كه‌. ئه‌م كولتوره‌ كولتوری رۆشنبیرو شاعیرو رۆمان نوسه‌كانه‌. كه‌ له‌ رێگه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیانه‌وه‌ ده‌توانن جیهان بۆ خوێنه‌ره‌كانیان وێنا بكه‌نه‌وه‌و وایان لێبكه‌ن جیهان به‌و شێوه‌یه‌ ببینین كه‌ له‌ كاره‌كانی ئه‌واندا وێناكراوه‌ته‌وه‌ و پێناسه‌كراوه‌. ئه‌م كولتوره‌ كه‌ رۆشنبیران به‌رهه‌می ده‌هێنن نه‌ك زاناكان -كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری كولتوره‌ پیشه‌ییه‌كه‌ن- لای ئه‌ندرسن ده‌بێت به‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌یكات به‌ كۆڵه‌كه‌ی بنچینه‌یی خۆی، ئه‌م كولتوره‌ كولتورێكی نێوانییه‌و له‌ نێوان كولتوری ئایدیۆلۆجی و كولتوری پیشه‌ییدایه‌و خۆی وا نیشانده‌دات كه‌ ده‌توانێت هه‌م جیهانبینی تاكه‌كان داڕێژێته‌وه‌و هه‌م ده‌توانێت ئه‌وه‌ی كه‌ پیشه‌ییه‌و بۆ كاركردن پێویسته‌ تیایاندا بچێنێت. هه‌ر له‌مه‌شه‌وه‌یه‌ پێناسه‌ی رۆشنبیر فراوان ده‌كرێت تا كه‌سانی پیشه‌یی وه‌ك مامۆستاكانی قوتابخانه‌كان و ئه‌ندازیاره‌كان و هـتد بگرێته‌وه‌.
به‌م پێیه‌ بێت سێ هێزی كولتوری یه‌كخه‌ری جیاواز بنه‌مای بوون و به‌رده‌وامی هه‌رده‌وڵه‌تێكن و جیاوازی ئه‌م كولتورانه‌ تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ دیاری ده‌كات و به‌هێزی كولتوره‌كان و به‌ هێزی میكانیزمی چاندنه‌كه‌ی له‌ ناوتاكه‌كاندا به‌هێزی ده‌وڵه‌ته‌كان پیشان ده‌دات له‌ بوونیان و له‌ مانه‌وه‌وه‌ به‌رگریكردنیان له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌. ده‌توانین لێره‌دا ئه‌و سێ تایپه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌ سێ ناوی تر ناویان به‌رین. ئه‌وه‌ی به‌كو‌لتوره‌ پیشه‌ییه‌كه‌ دامه‌زراوه‌ ده‌كرێت به‌ ده‌وڵه‌تی پیشه‌ییه‌كان ناوی به‌رین و ئه‌وه‌ی به‌ كو‌لتوره‌ ئایدیۆلۆجییه‌كه‌ دامه‌زراوه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی ئایدیۆلجیسته‌كان و ئه‌وه‌ش كه‌ به‌ كه‌لتوری نوسه‌ران و ئه‌ده‌یبان و رۆشنبیران و میدیاكاران دامه‌زراوه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی رۆشنبیران ناوی به‌رین. ئه‌مه‌ی دواییان ئیدعای ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كۆكه‌ره‌وه‌ی كولتوری پیشه‌یی و ئایدیۆلۆجیشه‌. واته‌ هه‌م جیهانبینی تاكه‌كان داده‌مه‌زرێنێ و بیرو باوڕه‌كه‌یان له‌ باره‌ی دنیاوه‌ دیاری ده‌كات و هه‌م نه‌ریتێكی پیشه‌ییان بۆ كاركردن پێده‌به‌خشێت.
بێگومان له‌ هه‌ریه‌ك له‌ ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ له‌ واقعی سیاسی ئێستادا بوونیان هه‌یه‌ هه‌رسێ كولتوره‌كه‌ ئاماده‌ییان هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی راگرتووه‌ یه‌كێك له‌و سێ كولتور‌یه‌و دوو كولتوره‌كه‌ی تر ته‌نها بۆ به‌هێزكردنی ئه‌وه‌یان هه‌ن كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی له‌سه‌ر راوه‌ستاوه‌. ئیبن خه‌لدوون له‌ شیكردنه‌وه‌كه‌یدا بۆ ده‌وڵه‌ته‌كانی سه‌رده‌می خه‌لافه‌ت بنه‌مای ده‌وڵه‌ت به‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی ده‌مارگیرانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ خێڵێكی جه‌نگاوه‌ر ده‌زانێت و پێی وایه‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئاینیی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك توانای دروستكردنی ده‌وڵه‌تی نییه‌و ته‌نها وه‌ك هێزێكی یاریده‌ده‌ر بۆ پته‌وكردنی ده‌مارگیری خێڵه‌ كۆبووه‌وه‌كان سودی هه‌یه‌ كه‌ كۆڵه‌كه‌ی بنچینه‌یی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یه‌ كه‌ له‌وسه‌رده‌مدا هه‌یه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرنیش گه‌ر كۆڵه‌كه‌ بنچینه‌ییه‌كه‌ی یه‌كێك له‌و سێ كولتوره‌ جیاوازه‌ بێت ئه‌وه‌ دوو كولتوره‌كه‌ی تر كۆڵه‌كه‌ی بنچینه‌یی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نین و ته‌نها هێزێكی یاریده‌ده‌رن بۆ زیاتر خۆراگرتنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌و مانه‌وه‌ی و به‌هێزبوونی.
گه‌ر ئه‌و سێ جۆره‌ له‌ كولتور تایپی راسته‌قینه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ت دیاری بكه‌ن ئه‌وه‌ فۆرمه‌ جیاوازه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌و تایپانه‌ په‌یوه‌ندی كولتوره‌ بنچینه‌ییه‌كه‌ی ئه‌و تایپه‌ به‌ دوو كولتوره‌كه‌ی تره‌وه‌ دیاریده‌كات. جگه‌ له‌وه‌ش كو‌لتوره‌ ئایدیۆلۆجییه‌كه‌ ده‌كرێت ئایدیۆلۆجیایه‌كی مه‌زهه‌بی ئیسلامی وه‌ك شیعه‌ یان سوننه‌ بێت یان ده‌كرێت ئایدیۆلۆجیایه‌كی دنیایی وه‌ك ماركسیزم بێت. مادام بنه‌مای ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ئایدیۆلۆجیاو بیروباوڕه‌ ئه‌وه‌ تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ هه‌مان تایپه‌ و جۆری بیروباوڕه‌كه‌ تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ناگۆڕێت.
بۆ نموونه‌ توركیا له‌ بنچینه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی پیشه‌ییه‌كانه‌‌و له‌سه‌ر چاندنی كه‌لتوری پیشه‌یی له‌ هه‌موو تاكه‌كانی ناو سنوره‌ سیاسییه‌كه‌ی له‌ رێگه‌ی خوێندنگا په‌روه‌ردییه‌ مۆدێرنه‌كاوه‌ دامه‌زراوه‌، بۆیه‌ تایپه‌ راسته‌قینه‌كه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ تایپێكی پیشه‌ییه‌. كاتێك كه‌ (پارتی دادوگه‌شه‌پێدان) له‌ توركیادا ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌و پارته‌ پارتێكی ئایدیۆلۆجییه‌ ناتوانێت تایپه‌ پیشه‌ییه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی توركی‌ بگۆڕێت بۆ تایپێكی ئایدیۆلۆجی و توركیا له‌ ده‌وڵه‌تی پیشه‌ییه‌كانه‌وه‌ بكات به‌ ده‌وڵه‌تی ئایدیۆلۆجی. كاتێك ئه‌م پاره‌ته‌ هه‌وڵی گۆڕینی تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی ده‌دات به‌مه‌ پشێوی ده‌خاته‌ ناو په‌یوه‌ندییه‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌كانی خۆیه‌وه‌. چوونكه‌ تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی تره‌وه‌ دیاریده‌كات. بۆنموونه‌ گه‌ر تایپه‌كه‌ی ئایدیۆلۆجیی بێت ئه‌وه‌ له‌به‌ره‌ی روسیاییه‌و گه‌ر تایپه‌كه‌ی پیشه‌ییه‌ بێت ئه‌وه‌ له‌به‌ری ئه‌مریكایه‌. كاتێك كه‌ ده‌وڵه‌تێك تایپه‌كه‌ی له‌ تایپێكی پیشه‌ییه‌وه‌ ده‌گۆڕیت بۆ تایپێكی ئایدیۆلۆجی ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌ به‌ره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ تایپ پیشه‌ییه‌كان ده‌رچێت و بڕوات بۆ ناو به‌ره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ تایپ ئایدیۆلجییه‌كان و په‌یوه‌ندیه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌واندا رێك بخاته‌وه‌.
گه‌ر ئێران وه‌ك نموونه‌یه‌ك بۆ تایپگۆڕین وه‌رگرین و ئه‌وگۆڕانه‌ی كه‌ به‌هۆی شۆڕشی ئیسلامی ئێرانه‌وه‌ له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی پێشودا به‌سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا دێت به‌ تایپگۆڕینی ده‌وڵه‌ت له‌ قه‌ڵه‌می بده‌ین، ئه‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌توانین ئه‌وه‌ ببینین كه‌ چۆن گۆڕینی تایپی ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌ هۆی گۆڕینی په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ئه‌و ده‌وڵه‌ت والێده‌كات له‌به‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ به‌ره‌و به‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ نه‌یاره‌كه‌ی بڕوات.
سه‌رتا كه‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرنی ئێران داده‌مه‌زرێت له‌ سه‌ر بنه‌مای تایپه‌ پیشه‌ییه‌كه‌ داده‌مه‌زرێت و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ده‌وڵه‌تێكی پیشه‌ییه‌و پیشه‌ییه‌كان كۆڵه‌كه‌ی راگرتنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ن. به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی پێشودا ئایدیۆلۆجیسته‌كان شۆڕش ده‌كه‌ن و سیسته‌می پاشایه‌تی ده‌گۆڕن بۆ سیسته‌می كۆماری، له‌ هه‌مان كاتدا تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ش ده‌گۆڕن له‌ تایپێكی پیشه‌ییه‌وه‌ بۆ تایپێكی ئایدیۆلۆجی. له‌گه‌ڵ گۆڕینی تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ش ئیران له‌ به‌ره‌ی ئه‌مریكاوه‌ دێته‌ ناو به‌ره‌ی یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌تی جاران. له‌ كاتێكدا ئه‌و ئایدیلۆجیایه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی ئێرانی له‌سه‌ر داده‌مه‌زرێته‌وه‌ ئیسلامییه‌و دژی ئایدیۆلۆجیا سوشیالیستییه‌كه‌ی یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌تی جارانه‌.
ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌ینێ ئه‌وه‌ی تایپی ده‌وڵه‌ته‌كه‌و به‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ی دیاری ده‌كات ره‌گه‌زی كولتوره‌كه‌یه‌ نه‌ك جۆره‌كه‌ی. واته‌ ئه‌وه‌یه‌ كلتوره‌كه‌ ئایدیۆلۆجییه‌ یان پیشه‌ییه‌ یان میدیای. ئیتر گرنگ نییه‌ گه‌ر ئایدیۆلۆجی بوو ئایدیۆلۆجیاكه‌ ئایدیۆلۆجیایه‌كی مه‌زهه‌بی وه‌ك ده‌وڵه‌تی ئیرانه‌ یان ئایدیۆلۆجیایه‌كی دنیایی وه‌ك ئایدیۆلۆجیای ده‌وڵه‌ته‌ سۆشیالیستیه‌كانه‌.
ئایدیۆلۆجیا یه‌كێكه‌ له‌ سێ ره‌گه‌زه‌ كولتورییه‌كه‌ كه‌ تایپی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن دیاریده‌كات به‌ڵام سۆشیالیزم و شیعیزم یان سونیزم ئه‌مانه‌ جۆری ئه‌و كه‌لتوره‌ ئایدیۆلۆجیه‌ن و هه‌موویان سه‌ر به‌و ره‌گه‌زه‌ن. ره‌گه‌زی كولتوری په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌كان به‌ پێێ تایپه‌كانیان دیاری ده‌كات و ده‌یانخاته‌ ناو ئه‌و پۆله‌وه‌ كه‌ ره‌گه‌زه‌كه‌ دیاریكردوون. بۆیه‌ جۆری ئایدیۆلۆجیاكه‌ هیچ رۆڵێكی له‌ په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا نابێت و ته‌نها رۆڵیان له‌ په‌یوه‌ندیه‌ نێوخۆییه‌كانی گروپه‌ جیاوازه‌كانی ناو ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هه‌موویان له‌ ده‌وری ئه‌و جۆره‌دا كۆبكاته‌وه‌ تا بتوانێت ره‌گه‌زه‌كه‌ی خۆی له‌ ئاسته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌دا دیاری بكات و بكه‌وێته‌ ناو به‌ره‌یه‌ك له‌ به‌ره‌ نێوه‌ده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌.
ماویه‌تی..........

01/07/2017 17:29:32 | 1208 | Print Friendly and PDF