بابەتی زیاتر


چاکسازی راستەقینە
05/17/2020 18:25:17
بە روحی راگەیاندنکار و بە بەرگی پەرلەمانتارەوە
05/08/2020 11:27:16
ڕوانینێ له‌سه‌ر ره‌وشی ئابووری ئه مرۆى كوردستان
05/06/2020 16:17:47
بۆ پارتی و یەکێتی
05/01/2020 11:08:16
ئەرکی ئۆپۆزسیۆن
09/28/2019 15:50:45

ده‌وڵه‌تی كوردی و تایپه‌كانی ده‌وڵه‌تی مۆدیرن

د.عرفان مستەفا
د.عرفان مستەفا


د. عرفان مسته‌فا
(به‌شی دووه‌م)
1-1/1) هێزی یه‌كخه‌رو تایپه‌كانی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن
ده‌وڵه‌تی مۆدێرن له‌ بنچینه‌دا دوو تایپی هه‌یه‌، به‌ زمانی سیاسی و ئایدیۆلۆجی ده‌كرێت به‌ چه‌پ و راست ناویان به‌رین. به‌ زمانی ئه‌كادیمیش ده‌توانین ناویان بنێین ده‌وڵه‌تی ناسیونالیستی و ده‌وڵه‌تی سۆشیالیستی. ئه‌م دوو تایپه‌‌ له‌ مێژووی دووسه‌د ساڵه‌ی ده‌ركه‌وتنیاندا گۆرانیان به‌خۆیانه‌وه‌ بینیووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ جیاكه‌ره‌وه‌ی هه‌ردووكیان وه‌ك خۆی ماوه‌ته‌وه‌. ده‌وڵه‌ته‌ نازییه‌كه‌ی هیتله‌ر له‌ ئه‌ڵمانیا هه‌وڵێك بوو بۆ كۆكردنه‌وه‌ هه‌ردوو تایپه‌كه‌ له‌ تایپێكی نوێی ده‌وڵه‌تی مۆدێڕندا، له‌ لێكدانی‌ هه‌ردوو تایپه‌كه‌و به‌رجه‌سته‌كردنیان له‌ ئه‌ڵمانیای نازیدا هێزه‌ كوشنده‌و شه‌ڕانگێزه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی مۆدیرن له‌وپه‌ڕێ دوڕونده‌یی خۆیدا خۆی ئاشكرا ده‌كات.
ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و دوو تایپه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن و هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی تر تیادا هاوبه‌شه‌و بنه‌مای بوونی هه‌ریه‌كه‌یانه‌ ئه‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی ناویانه‌ كه‌ وا ده‌كات ئه‌وه‌ی له‌ سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا جیاوازه‌ له خاڵێكدا هه‌موویان بكاته‌وه‌ به‌یه‌ك و له‌ ده‌وری ئه‌و خاڵه‌دا كۆیان بكاته‌وه‌و هه‌ر له‌و خاڵه‌شه‌وه‌ ره‌وایه‌تی وه‌رگرێت بۆ به‌كارهێنانی توندووتیژی به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی كه‌ خۆیان به‌و خاڵه‌ سه‌نتراڵه‌وه‌ گرێ ناده‌نه‌وه‌. بۆیه‌ به‌ر له‌وه‌ی باس له‌ تایپه‌كان و فۆرمی تایپه‌كانی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن بكه‌ین ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی ده‌وڵه‌تێكی مۆدێرین له‌ جوگرافیایه‌كی سیاسی و زمانی و ئه‌تنیكی و ئاینیدا له‌سه‌ر داده‌مه‌زرێت و جیاوازه‌كانی ناو ئه‌و جوگرافیایه‌ پێ ده‌كاته‌وه‌ به‌یه‌ك چییه‌؟.
باسمان له‌وه‌ كرد كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی به‌ر له‌ مۆدێرندا ئه‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ سوپایه‌ك بوو كه‌ ده‌بوایه‌ هه‌ر گروپێكی جیاوازی ناو سنوری قه‌ڵه‌مره‌وی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ یان به‌ ناردنی سه‌رباز بۆ ناو سوپاكه‌ یان به‌ ناردنی ماڵیات بۆ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ملكه‌چی و ئینتمای خۆی بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ راگه‌ینێ و گه‌ر ئه‌مه‌ش نه‌كات ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م هێرش و په‌لاماردانی ئه‌و سوپایه‌و له‌ناو ده‌چێت. به‌ڵام له‌سه‌ردمی مۆدێرن ‌و ده‌وڵه‌ته‌كه‌یدا به‌هۆی په‌یدابوونی زانست و ته‌كنۆلۆجیای جه‌نگه‌وه‌ ئینتما بۆ ده‌وڵه‌ت له‌ رێگه‌ی ئینتما بۆ سوپاوه دروست ناكرێت ‌و ئه‌وهێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی له‌سه‌ر داده‌مه‌زرێت و ده‌بێت گروپه‌ جیاوازه‌كانی ناو سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ملكه‌چی بن و جه‌خت له‌سه‌ر وابه‌سته‌بوونیان به‌و سه‌نته‌ره‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ هێزێكی فیزیكی نییه‌ كه‌ له‌ سوپادا خۆی نیشانده‌دات به‌ڵكو هێزێكی سایكۆلۆجییه‌ كه‌ له‌ كلتور و زمانێكی په‌روه‌رده‌یی دیاریكراودا خۆی نیشانده‌دات. به‌ پێی جیاوازی جۆری كه‌لتوره‌كه‌ هه‌ردوو تایپه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن له‌یه‌كتری جیاده‌بنه‌وه‌. واته‌ ئه‌وه‌ی تایپه‌ رۆژهه‌ڵاتییه‌ سۆشیالیستییه‌كه‌ جیاده‌كاته‌وه‌ له‌ تایپه‌ رۆژئاواییه‌ ناسیونالیستییه‌كه‌ جۆری ئه‌و كلتوره‌ په‌ره‌وه‌رده‌ییه‌و میكانیزمی په‌روه‌رده‌كردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كانی ناوسنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێرنه‌یه‌.
ده‌وڵه‌تی به‌ر له‌ مۆدیرن گرنگییه‌كی ئه‌وتۆی به‌ جیهانبینی و ئه‌وه‌ی له‌ مرۆڤدا سایكۆلۆجییه‌ نه‌ده‌دا، بۆیه‌ ئه‌و هێزه ‌یه‌كخه‌ره‌ی كه‌ بۆ راگرتنی بوونی خۆی هه‌ڵیبژاردبوو هێزێكی فیزیكی و مادیبوو. ده‌وڵه‌تی به‌ر له‌ مۆدێرن له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌وهێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ فیزیكیه‌دا كه‌ له‌سوپادا به‌رجه‌سته‌بووبوو له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌و باوكه‌ ده‌چێت كه‌ له‌ حكایه‌تی كوشتنی باوكدا له‌لای فرۆید هه‌یه‌. په‌یوه‌ندی باوك به‌ نه‌وه‌كانه‌وه‌ له‌م حكایه‌ته‌دا په‌یوه‌ندی كۆنترڵكردن و به‌ستنه‌وه‌ی نه‌وه‌كانه‌ به‌ باوكه‌وه‌ له‌ رێگه‌ی هێزی فیزیكی باوكه‌وه‌. كۆتایی ئه‌م حكایه‌ته‌ش به‌ كوشتنی باوك دێت له‌ رێگه‌ی كۆكردنه‌وه‌ هێزی فیزیكی نه‌وه‌كانه‌وه‌. به‌ڵام نه‌وه‌كان دوای كوشتنی باوك بۆ كۆنترۆڵكردن و به‌ستنه‌وه‌ی نه‌وه‌كانی خۆیان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یانه‌وه‌ هه‌مان رێگاكه‌ی باوكیان به‌كارناهێنن و سه‌ركوتكردن و به‌ستنه‌وه‌یان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی خۆیانه‌وه‌ له‌ رێگه‌ی هێزی بازوویان توندوتیژی فیزیكییه‌وه‌ نییه‌ به‌ڵكو له‌ رێگه‌ی دروستكردنی سایكۆلۆجیایه‌كی تایبه‌ته‌ كه‌ هه‌ڵگری توندووتێژی تایبه‌تی خۆیه‌تی.
به‌پێێ شیكردنه‌وه‌كه‌ی فرۆید براكان باوكیان وه‌ك هێزێكی یه‌كخه‌ر خۆشده‌وییست و هه‌ریه‌كه‌یان وه‌ك نموونه‌یه‌كی باڵا ده‌یبنی و هه‌ریه‌كه‌یان حه‌زی ده‌كرد ئه‌ویش بتوانێت وه‌ك باوكی ببێت به‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا رقیان لێده‌بوویه‌وه‌ چوونكه‌ ئه‌وانی بێبه‌شده‌كرد له‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی و له‌ رێگه‌ی ئه‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌وه‌ پارێزگاری لێده‌كات. براكان دوای كوشتنی باوك ئه‌وهێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی كه‌ نه‌وه‌كانی خۆیانی پێ كۆنترۆڵده‌كه‌ن له‌ هێزێكی فیزیكیه‌وه‌ ده‌یگۆڕن بۆ هێزێكی سایكۆلۆجی. وای وێنای باوكه‌ كوژراوه‌كه‌ بۆ نه‌وه‌كانیان ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ نه‌مردووه‌و هه‌ر ماوه‌و پاسه‌وانی موڵكه‌كانیه‌تی. نه‌وه‌كانیش به‌هۆی بڕواهێنانیان به‌و حكایه‌ته‌ باوك هه‌ر واده‌بینین كه‌ پاسه‌وانه‌كه‌یه‌و خاوه‌نی هێزی خۆیه‌تی و هه‌ركه‌س ده‌ست بۆ ئه‌وه‌ به‌رێت كه‌ هی ئه‌وه‌و پاسه‌وانی لێده‌كات تووشی سزای ئه‌و ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و سزایه‌ ئیتر سزایه‌كی فیزیكی نییه‌ به‌ڵكو سایكۆلۆجییه‌.
هێزی یه‌كخه‌ری ناو ده‌وڵه‌تی مۆدێرن ئه‌وهێزه‌یه‌ كه‌ كار له‌سه‌ر جیهانبینی وخه‌یاڵی تاكه‌كان ده‌كات و له‌ بری ئه‌وه‌ و‌زه‌ فیزیكییه‌ی متبووه‌ی كه‌ هه‌یانه‌و ده‌وڵه‌تی به‌ر له‌ مۆدێرن سودی لێوه‌رده‌گرت و وه‌ك وزه‌یه‌ك بۆ به‌هێزكردنی ئه‌وهێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی كه‌ هه‌یبوو به‌كاری ده‌هێنا، بۆ راگرتنی ده‌وڵه‌ت ئه‌و وزه‌ سایكۆلۆجییه‌ متبووه‌ی ناو تاكه‌كان ده‌خاته‌كار. بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بێت كو‌لتورێكی دیاریكراو هه‌بێت ومیكانیزمێك هه‌بێت بۆ چاندنی ئه‌و جیهانبینییه‌ی كه‌ له‌ كولتوره‌كه‌دا هه‌یه‌ له‌ ناو تاكه‌كانی سنوری سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا و كۆنترۆڵكردن و به‌ستنه‌وه‌یان به‌و هێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌.
جۆری كولتوره‌كه‌و میكانیزمی چاندن و په‌ره‌وه‌رده‌كردنی تاكه‌كان به‌وكولتۆوره‌ واده‌كات كه‌ ئه‌و دوو تایپه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن له‌ سه‌ده‌ی بیستدا بێته‌ ئاراوه‌. ناسیونالیزم له‌ رۆژئاوا ده‌بێت به‌ هێزی یه‌كخه‌ری ده‌وڵه‌ته‌ رۆژئاواییه‌كان و له‌ رۆژهه‌ڵاتیش به‌هۆی شۆرشی به‌لشه‌فی و دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی ناسیونالیستی له‌ روسیاو ته‌شه‌نه‌كردنی ئه‌و جۆره‌ له‌ ده‌وڵه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵات و دروستبوونی یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌ت ململانێیه‌كی توند له‌ نێوان هه‌ردوو تایپه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی مۆدێرندا دروست ده‌بێت و هه‌ردوو جه‌نگه‌ جیهانیه‌كه‌ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌.
بابزانین ئه‌و دوو تایپه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن به‌ كام كولتوره‌و كام میكانیزمه‌ ئه‌وهێزه‌ یه‌كخه‌ره‌ سایكۆلۆجییه‌ی كۆنترۆڵكردن و به‌ستنه‌وه‌ی تاكه‌كان به‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌ ناو تاكه‌كانی ناو گۆروپه‌ جیاوازه‌كانی سنوری سیاسی خۆیاندا داده‌مه‌زرێنن و به‌هێزی ده‌كه‌ن؟ بۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ هه‌ر له‌سه‌رتاوه‌ ده‌بێت دووجۆر له‌ كولتور له‌ یه‌كتر جیا بكرێته‌وه‌: كولتوری پیشه‌یی و كولتوری سیاسی.
ماویه‌تی..........

01/06/2017 16:28:07 | 1364 | Print Friendly and PDF