بابەتی زیاتر


خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی دەریاس و لاشەکان
04/17/2020 21:03:06
ناساندنێک بۆ ڕۆمانی کەوتنی ئاسمانەکان
03/22/2020 14:23:27
زانکۆیی ئەمریکی خەونەکەیی لەناوبردم
03/18/2020 19:17:18
دوورکەوتنەوە لەتۆڕە کۆمەڵایەتییەکان؛دوورکەوتنەوە لەژهر
02/12/2020 17:02:03
هەڵمەتی دارێك بچێنەو شارێك سەوز بكە
08/09/2019 21:14:33

تۆک و گریڤان

محەمەد موردای
محەمەد موردای

v

دوو نیشانەی کۆنن لە ئایینی ئێزداتیدا کە دەبێت هەر تاکێکی ئێزدی بۆ جوداکردنەوەی خۆی لە ئایینەکانی‌تر ئەم دوو هێمایە هەبێت و ئەمانەش وەک زۆرێک هێما و نیشانی دیکە کەوا هەیانە و لە لایان پیرۆزە؛ بۆ نموونە دانانی سوێڵ؛ جل وبەرگی سپی لەبەر کردن، هەڵکردنی چرا لە ناو مەزارەکان و هتد. ڕەنگی سپی نیشانەی دڵ ساخی و پاقژییە، هەموو دیندار و ئۆلداری ئێزدیان جل و بەرگی سپی لە بەر دەکەن و لە گوتنەکانیاندا هاتووە:       "ئەگەر خودێ حەزکر ئەم ئێزدینە، جلک سپی‌نە، ل سەر رێیا ئێزینە، بەهشتینە".                           کراس لە نێو ئێزدیدا زۆر گرنگە و هەر مرۆڤێک دەبێت کراسی سپی لەبەر خۆ بکات و تۆک و گریڤان یان گیرفانیشی هەبێت ئەو کراسە. پێشتر هەر تاکێ ئێزدی ئەو کراسەی لەبەردا نەبات دەیانگوت ئەتۆ ئێزدی نیت؛ ئەڵبەت ئێستاکە بە هۆی پەرە ستاندنی کلتوورێکی گشت‌گیر و پەرینگە بوونی ئێزدییەکان بۆ وڵاتانی دیکە و بەرز بوونی ئاستی خوێندەواری لەبەر کردنی ئەو جۆرە کراسە گەلێک کەم بۆتەوە. دروستکردنی ئەو کراسە دەبێت کورت بێت و ئێخەکەی بازنەیی بێت و تەنانەت دەڵێن: تۆک و بەرات و گریڤان پێکەوە سێ ڕامان گرێ ئەدەن.

تۆک: یان گرۆڤەر کە بازنەییە و لە سۆرانیدا مانای تەوق ئەدات لە سەر ملیوانی کراس دێتە دانان و سوێندی پێ‌دەخۆن و باوەڕێکی مکۆمیان پێ هەیە و زۆر جار دەڵێن: "بە ڤێ تۆکا ئێزی". هەروەها هیچ ئێزەدیێ نابێت لەکن بیانیێ ئەو بازنە لەمل بکات چونکە وەک وەهایە لە ڕێبازی ئێزداتی دەرچووبێت. تۆک یان گرۆڤەر لە نیشانەی پیرۆزی ئێزدییەکان دێتە ئەژماردن. تۆک ڕامان و فەلسەفەی تایبەت بە خۆی هەیە و لە گۆڕ باوەڕی ئێزدییەکان تاوسی مەلەک لە لایەن خوداوە بە ئەو تۆکە دێتە خەڵات کردن؛ دوای ئەوەیکە تەنها کڕنۆشی بۆ خودا کرد، ئیدی لەوێدا تۆک بوو بە هێمای ئێزدییەکان و لەبەری دەکەن. ئەڵبەت هێمای بازنەیی بۆ خۆی فەلسەفەی تایبەتی هەیە کە نیشانەی گەردوونە. ئەو کەسانە کە مافی ئەوەیان هەیە تۆک لە مل بکەنەوە دەبێت یان کەسێکی بێ‌گوناهـ بێت یان خوشک، برای ئاخرەت، شێخ و پیر یان دایک و خوشک بێت.

گریڤان: گیرفانێکی بچووکە کە لە لای چەپی کراسەکەوە لای ڕاستی دڵ تێتە دوورین و بەراتی تێ‌دەخەن. بەرات هێندە لای ئێزدی پیرۆزە بۆیە لە سەر دڵی دادەنن و سوێندی پێ‌دەخۆن، بەڵام بە هیچ ڕەنگێ نابێت سوێندی درۆی پێ بخۆن چونکە گەر هەر تاکێ وەها بکات دەڵێن تەحەرفی شکاندووە یانی ئەو قسەی شیخادی کە لە سەر خەرقەیە داویە بە زەویا، نابێت ژن ئەو بەراتە بە مێردەکەی خۆی بدات چونکە بە گوناهی دەزانن، ئەڵبەت دەکرێت لە شوێنێ داینێت و ئەویش هەڵیگرێتەوە بەس ڕاستەوخۆ بۆی نییە ئەو کارە بکات. لە بەر پیرۆزی کاتێ دوو کەس لە یەکتر ئەڕەنجن بەرات ئەدەن بە یەک بە نیشانە ئاشتی و تەبایی؛ هەروەها بۆ نەخۆشی و شتی دیکەش وەک تەوەڕک بە کاری دێنن.

بەرات: لە مەزنترین پیڕۆزی ئێزدییەکان تێتە هەژمارتن و سوێندی پێ‌دەخۆن. بەرات لە خاکی پیرۆزی لالش کە لە "ئەشکەفتا بەراتا" هەڵی‌دەکەنن، بە دەستی کوڕ و کچی سەڵت واتا بێ ژن و مێرد دروست دەکرێت. ئەو خاکە بە ئاوی کانیا سپی کە ئاوێکی پیرۆزە لە پەرسگەی لالش و منداڵی پێ مۆر(غسل تعمید) دەکەن دێتە شێلان و دەکرێت بە قوڕ؛ ئینجا وەک مازوو گردی دەکەنەوە ئەڵبەت بە هەمان ڕادە و ئیدی وشکی دەکەنەوە. ئەوان بڕوایان وەهایە هەر چوار پێکهاتە پیرۆزی ئاخ، ئاو، با و ئاگر یان نوور لە بەراتێدا هەیە، چونکە بە ئاخ و ئاوی لالش و کانیاسپی دروست دەکرێت پاشان بە با و خۆر وشک دەکرێتەوە. هەر ماڵێکی ئێزدی دەبێت توورەکەی بەراتی هەبێت و لە ماڵ هەڵی‌واسێت و هەر ساڵیش بە بەراتی تازە نوێی بکاتەوە، هەر دەم کەسێک بەراتێ دێنێت دبێت هەموو کەس بە ڕێزەوە لە بەری ڕاوەستن و زیارەتی بکەن. کوڕ لە کاتی ژن هێنان شێخ یان پیرێ بەراتێ دەکاتە ئاو و دەیکاتە سەریا و ئیدی بەو شێوازە دەبێتە برای ئاخرەتی و بە هەمان شێوەش کچ خوشکی ئاخرەتی هەڵدەبژێرێت.  کاتێک کەسێکی ئێزدی دەمرێت شێخ یان پیر، هەندێ ئاو لە سەر و سیمای دەپرژێنێت و ئینجا بەرات لە سەر چاو و دەم و ناو گوێی دادەنن و بە پەڕۆیکی سپی دەیبەستن  و پاشان کراسێکی سپیشی لەبەر دەکەن.               لە باوەڕی ئێزدییەکان خاکی لالش هێمای زەوییە و بە دیار بوونی لالش گۆی زەوی ڕادەوەستێت و لە سەبەقیشدا "لەم بارەوە هاتووە:

ئاڤ ژ دوڕێ وەریا

بووە بەحر پەنگیا

پەدشێ من مەرکەب دبەست و ل ناڤ گەریا

٭٭٭٭٭      ٭٭٭٭٭٭    ٭٭٭٭٭٭

پەدشێ من ل مەرکەبێ دبوو سوارە

پەدشایە و هەر هەفت یارە

تێک سەیرین چار کنارە

ل لالش سەکنین گوت: ئەڤە حەق‌وارە.

٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭٭       ٭٭٭٭٭٭

حەق‌وارە و سەکنین

پەدشێ من هێڤێنێ هاڤێتە؛بەحرێ و بەحر مەینین

دوخانەک ژێ دوخنی، هەر هەفت عەسمان پێ نژنین

٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭      ٭٭٭٭٭٭٭

پەدشێ من عەزمان بیراستە

موحبەتا ژ قەتدا راستە

پەدشێ من جی دانە تەخت ڤەگوهاستە

٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭٭

ئاشقا وە ژێ خەبەردا

شاخەکی دی ژێ بەردا

کرە ڕکنێ چەند عەردا

٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭       ٭٭٭٭٭٭٭

عەرد مابوو بەهتی

ب خدوودەکی خەدتی

گۆ عەزیزێ من عەرد بێ وێ سورێ ناتەبتی

٭٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭٭٭

پشتی چل ساڵی ب هژمارە

عەردی ب خۆ ڕانەگرت حەشارە

هەتا لالش دناڤدا نەدهاتە خوارە

٭٭٭٭٭     ٭٭٭٭٭٭      ٭٭٭٭٭

لالش کوو دهاتە

ل عەردێ شین دبوو نەباتە

پێ زەینین چقاس کنیاتە

کوو کنیات پێ زەینی

چار قسمەت تێک هنجنی

ئاخە و ئاڤە و بایە و ئاگر

قالبێ ئادەم ژێ نژنی"

دەرئەنجامی وەها ڕامان و ڕوانگەیەک ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ئێزدییەکان خاوەنی گەلێک نەریتی پیرۆزن کە لێرەدا چەن نموونەی بچووکمان باس کرد، بەڵام بیروڕایان گرێدراوی چەندەها داب و نەریتی وەهایە. ئێزدییەکان ئایینی خۆیان بۆ سەردەمی ئافراندنی دنیا دەگەڕێننەوە و وەک لەم سەبقە کە باسمان کرد کاتێک دوڕ واتە ماکی سەرەکی دنیا بژەقی و تەقییەوە ئاوی لێ هاتەدەر و بوو بە دەریا، پاشان خودا(پەدشێ) بە سواری بەلەمێ بە سەریا گەڕیا و لەگەڵ حەوت مەلەک سەیری هەر چوار کەناری دنیایان کرد هەتا گەیشتنە لالش، ئینجا وتی ئێرە وارگەی ڕاستی و حەقیقەتە. لە دوواییدا باسی چوار پێکهاتەی ئاخ و ئاڤ و با و ئاگر دەکات کە بوون بە هەوێنی جوانی دنیا و هەروەها بە تێکەڵ کردنی ئەو چوار ماکە هەیکەلی مرۆڤی نژیار(بینا) کرد و هەر لەم چوارەیە کە بەرات دروست دەکرێت و بۆ هەڵگرتنی ئەم بەراتەش دەبێت تاکی ئێزدی گریڤانی هەبێت لە سەر کراسەکەی کە دوو ڕامانی گرێ‌دراوی یەکن و تۆکیش کە وەک بازنە وەهایە خۆی هێمای گۆی زەمینە و دیسانەوە دەکرێت لە نێوان ئەم سێ ڕەمزەدا پێوەندی ڕێک بخەین. جلی سپیش هێما سەرەکی ئەم ئۆلەیە و نیشانەی پاکی و خاوێنییە، هەروەها وەک پێوانی ئاشتی و تەباییش چاوی لێ‌دەکەن و گەلێک لەکن ئەوان پیرۆز و بەنرخە، چونکە میر و پیرەکانیان (بابا شێخ و باباچاویش) ئەو جلە لەبەر دەکەن.

نووسین: محەممەد مورادی (باقلاوایی)

ــــــــــــــ

1.هزر و فەلسەفە د ئەدبیاتا دینێ ئێزدیان‌دا؛ کۆڤان ڕێسان حەسەن(خانکێ)،لاپەڕەیا 268-267، ژ وەشانا دەستەیا بلندا بنگەهێ لالش.

2. کتاب الحیاە بین الکرد الایزدیین؛ جۆن کێست، وەرگێڕانی:عیماد جەمیل مزووری، لاپەڕەی 256، وەزارتی پەروەردە، هەولێر 2005.

3.البرا و قدسیتها لدی الایزدیین؛ سەکڤان موراد، گۆڤارا لالش (ژ10)، لاپەڕەی 37، دهۆک 1999.

4.مەرگەهـ؛ عزالدین سلیم باقسری، لاپەڕەی 210-209، چاپا ئێکێ، چاپخانە خەبات 2003 کوردستان.

5. گۆڤارا گریڤان؛ نڤیسینا: حەجی مەغسۆ حەسۆ، لاپەرەیا ١٧-٩، ژ وەشانا دەستەیا بلندا بنگەهێ لالش ژمارە(١٨)، چاپا ئێکی ٢٠١٢ دهۆک.

6. وتووێژ لەگەل ڕۆژنامەنووس؛ سەیدا "خەلەف ئێلیاس عەلی" کۆمەڵگەی مەهەت، تایێ - شێخان، 27/8/2017  هەروەها باسێک لە سەر هەمان مژار لە گەل شێخ سەعید لە پەرسگەی لالش 28/8/2017.

 

10/02/2017 18:40:30 | 1148 | Print Friendly and PDF