بابەتی زیاتر


وەرزی هەڵوەرینی حزبەکان
05/17/2019 10:50:16
ماركس- فیورباخ- ڕه‌خنه‌ی ئاین
05/10/2019 12:00:20
ناسیۆنالیزم و نەتەوەو خێڵ
05/02/2019 17:53:17
دەستور یان سیاسەتی حزبی
04/13/2019 09:33:13
لەساڵیادی هەڵەبجەد؛ زامی هەڵەبجە کۆن دەبێت، ژانی هەڵەبجە زۆر دەبێت
03/15/2019 12:59:58

ماركس- فیورباخ- ڕه‌خنه‌ی ئاین

حەکیم محمەد عبدولکەریم
حەکیم محمەد عبدولکەریم


ن: فه‌یسه‌ڵ ده‌ڕاج/ و: حه‌كیم عه‌بدولكه‌ریم

ڕەسەنایەتى بەشدارى فەلسەفى فیورباخ خۆى لە هەوڵەکانى بۆ ڕزگارکردنى مرۆڤ و جارێکى تر هەڵسەنگاندنەوەیدا ده‌بینێته‌وه‌، وا لە مرۆڤ دەکات کە هەموو ئەو مافە لەدەست چوانەى بۆبگەڕێتەوە وەک مرۆڤ و ڕزگاری بێت لەهەموو کۆت و زنجیرە لاهوتییەکان. مرۆڤ لاى فیورباخ وایلێدێت کە سەروەرى خۆى و سەروەرى جیهان بێت، خۆيى خۆيى دیارى دەکاتو ئەوانى دیکەش دیارى دەکات، فەلسەفەى فیورباخ دەنگدانەوى ئەو هاوارەیەبۆگەڕانەوەى ناوەڕۆک و حەقیقەتى ونبووى مرۆڤ  ومرۆڤایەتیە ونبووەکەى لەپشت دیوارى لاهوتیەتى کەڕەوە.
فیورباخ بەناوى مرۆڤەوە دژ بە هەموو شتێکى نادیار(غیب)وەستایەوە، بەناوى مرۆڤەوە خوێندنەوەیەکى ترى بۆ فەلسەفەى هیگڵ کردەوە بەمەبەستى جیاکردنەوەى هیگڵیەتى فیمنۆلۆژى (ڕوکەش)و هیگڵیەتى  ناوەکى یان قوڵ. هیگڵیه‌تی ڕوکەش سیستەمێکى فەلسەفیه‌ كه‌ له‌ جه‌وهه‌ردا هیچ نیەجگه‌ لەلاهوتێکى ڕامانكه‌ر (تاملی)،بەڵام هیگڵیەتى ناوەکى یان قوڵ بریتیە لە ڕاستى خودى مرۆڤایەتى.
فیورباخ دوباره‌ هیگڵ ده‌خوێنێته‌وه‌ له‌ پێناو دەرخستنى هەموو ئەوشتانەی کە جەخت لەخودى مرۆڤایەتى دەکاتەوە، بۆئەوەى سەرزەنشتى ئەوهیگڵیە بکات کەوەک سیستەمێکى پشت بەستووە بە لاهوتى مەسیحی وڕوکەشکراوە بە کەرەستە دیالیکیتیەکان. خوداى هیگڵى نامۆ لەخود بەردەوام هەبووەلە هۆشیارى ئاینیدا،بۆیە ئەم خودا فەلسەفیە شتێک نیە تەنها شێوەیەکى دیکەى خوداى  باو(کلاسیک )نەبێت. هه‌ر بۆیە فیورباخ جامى ڕەخنەى دەڕێژێت به‌ سەر هیگڵدا، هیگڵ"سوفیگەراییەکى عەقلانیە"، و"کۆتا پارێزەرى لاهوت"، و"کۆتا هەوڵى بەرز بۆچاککردنەوەى مەسیحیەتى دڕزاو بە فەلسەفە".
ئەم ڕەخنەیەى لەئاین، فیورباخى برد بۆ رەخنەگرتن لە هیگڵی مامۆستایی  و گۆڕینى فەلسەفەو ئاینەکەى بەفەلسەفەوئاینێکى نوێ،فه‌لسه‌فه‌یه‌كی مرۆیی و ئاینی والەمرۆڤ دەکات خواوەند بێت،واته‌ گەشتن بەو باوەڕه‌ ئاینیەى کە فیورباخ ناوى نابوو ئەنترۆپۆلۆژیا.
فیورباخ بیرۆکەى خوداى گۆڕى بە مرۆڤ،خوداى ڕەتکردەوە کەمرۆڤ سەرچاوەى بێت.کتێبى فیورباخ"ناوەڕۆکى مەسیحیەت"بنیادێکى تێۆریە ئەوە دەسەلمێنێ کە ناوەڕۆک و حەقیقەتى خودا شتێک نیە جگە لە ناوەڕۆکى مرۆڤێکى نامۆ.ئەگەر هیگڵ لەمرۆڤدا وێنەى خودایەکى نامۆ لەخۆیداببینێ،بەڵام فیورباخ ئەم وێنایە پێچەوانەدەکاتەوە وڕاستییەکەى پێدەدات:خودا ئەومرۆڤەیە لەبارى نامۆبوندایە،هەربۆیەئاین نامۆبوونە.لێرەوە فیورباخهیگڵ پێچەوانەدەکاتەوە ولەواقیعێکى هەستپێکراوەوە دەست پێدەکات نە لە ئاسمانه‌وه‌ و نە لەئاسمانى هۆشیاریه‌وه‌،لە كتێبی "ناوه‌ڕۆكی مه‌سیحیه‌ت "جوهر المسیحیە"ڕەگ و بنەماکانى مادیەت لەئاین و ئەو زەمینەی  کەئاینى لێوە دەردەچێت دەردەکەوێت وەک نامۆبوون ئەو ڕێگە درێژو پێچاوپێچانەى ئەم ئاینەلە پرۆسەى دروستبوونیه‌وه‌، كه‌ خاڵى دەستپێک و کۆتایى لە مرۆڤەوە دەردەچێتکە خودا لە خەیاڵدان و ڕوانینەکانیه‌وه‌ ده‌رده‌چێت،ومرۆڤ خودا ناناسێت ئەگەربەشێک لەخۆیى نەبێت،ولە ناسینی بۆخودا وەک خۆناسین و وپێناسکردنى خۆیەتى،ئەو باوەڕى بە فه‌زای خودایى و نەبوونى خوداى نیە ئەگەر هەردووكیبەشێک نەبن لەخۆى و لەخۆیەوە دەرنه‌چن،هەربۆیە هەموو شتێکى ئاینى دەبێت بەهەڵم بۆ ئەوەى ڕاستینەى مادى خۆى بدۆزێتەوە،بۆیە ئاینى هه‌ر مرۆڤەو هۆشیارى ئاینیش هۆشیارى مرۆڤێکى شێوێنراوە له‌ خۆیدا.ئیدى خودا دەبێت بە مرۆڤێکى تازە.مرۆڤى تازە هاوشێوەبوونى مرۆڤ و خواوەندە.
فیورباخ گەشت به‌ تێگەشتنێکى تازە له‌ باره‌ی مرۆڤه‌وه‌ ئه‌ویشبه‌ پشت به‌ستن به‌ فەلسەفەى هیگڵ، ئه‌و کەرەستەکانى هیگڵى بەکارهێنا بۆئەوەى شەڕى خۆى پێبکات،هەربۆیە دەتوانین ئەوە بڵێین کە مرۆڤى فیورباخ لەمنداڵدانى فەلسەفەى هێگڵه‌وه‌ هاتوەتەدەر،خوداوەندى هیگڵى نامۆ لە خۆى بووەبە مرۆڤى فیورباخى نامۆ لە خود، بەهۆى هه‌ڵواسینیهه‌ر شتێ باشیه‌ له‌ خۆییدا به‌ بوونه‌وه‌رێكی ئاسمانی، ئەم مرۆڤە نابێت بەمرۆڤێکى ڕاستەقینە تەنها ئەو کاتە نەبێت ئاسمانى و زەوى وەک یەکیان لێنەیەت و هەموو ئەوشتانەش کە لەمرۆڤ سەنراوەتەوە بۆى نه‌گه‌ڕێنرێته‌وه‌،واتە ئەوکاتەى  کە دەبێت بەخوداوەند_مرڤێكی ڕزگاربوو لە دابەشبوونه‌كان و نامۆبووه‌كانی.
دەکرێت ئەمە بەم شێوە فه‌لسه‌فیه‌ وێنا بكه‌ینه‌وه‌:
خود ناوەڕۆکى خۆی دەکاتە دەرەوە،ئەم دەرکردنە یان دەرکراوە دەبێت بەبابەت،واتە بابەت دێتە دەرەوە لەئەنجامى هاتنە دەرەوەى خود،وجارێکى دیکە دەڕواتەوه‌ ناو ڕامانه‌وه‌ و بابەت دەپەرستێت،بۆیە خودا بابه‌تی بوونی جه‌وهه‌ری مرۆییه‌.ئامانجى شۆڕشى فیورباخ یەکیەتى خود وبابەته‌، واته‌ داڕشتنەوەى مرۆڤه‌ بۆئەوەى ببێت بە خودێکى تازە بەبێ دابەشبوون. مرۆڤ بەهۆى پرۆسەى دەرهاوێشنى خود هەموو خەسڵەتەباشەکانى دەكاتە دەرەوە وناوى لێدەنێت خواوەند، كه‌واته‌ خوداوند وێنەى کەماڵى مرۆڤایەتیە،وکاتێک مرۆڤ خوداوەندێده‌په‌رستێت وەک ئەوە وایە خۆى بپەرستێ لە وێنه‌ى خوداوەندا،ئاین شتێک نیە جگەلەشێوەیەکى دیاریکراو نەبێت لە پەرستنى خودى مرۆڤایەتى.ئەم پەرستنە والەمرۆڤ دەکات نامۆ بێت بەخۆى،دابەشکراو و دووفاق،لەلایەک خوداوەندى_ناوەڕۆک یان حەقیقەتى مرۆڤ،ولە لاکەى دیکەوە مرۆیه‌كی شێوێنراو و کەموکورت،ئەم دوفاقیە هاوشێوەنین،له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی هەموو ده‌وڵه‌مه‌ندی مرۆڤ و تایبەتمەندیەکانى دەڕوات بۆ خوداوەند،بۆیە هه‌ر مرۆڤ و بێئومێدى و تایبەتمەندیە خراپەکانى دەمێننەوە،خوداوەند مرۆڤبونى دەدزێ،ومرۆڤیش هەژارو نائومێد دەبێت"بۆ ئه‌وه‌ی خوداوەند هه‌موو شتێك بێت، پێویسته‌ مرۆڤ ببێت به‌ هیچ".
فیورباخ شوێنى نامۆبونى مرۆڤ بەدەردەخات بۆئەوەى بگات بەمرۆڤ بێ نامۆبون،هاوارى ئه‌و بەڕووى ئایندا هاوارێكه‌ بۆ گەراندنه‌وه‌ی ڕووى مرۆڤى ڕاستەقینە کەئاین ده‌ستی به‌سه‌رداگرتوه‌.لەبەرئەوە هەڵوێستى فیورباخ هەم کردارى و هەم تێوریە،تێۆریە لەبەرئەوەى ڕاستى دەردەخات،کردارییە لەبەر ئەوەى کار بۆ گۆڕینى ئەو مرۆڤە دەکات كه‌ لەژێرکاریگەرى ئایندایه‌، ئەم جۆرە لەمرۆڤ  بونەوەرێکى نێگەتیڤه‌ كه‌ لەجیهانى مادى هەڵدێت و خۆى فڕێدەداتە ناو ڕامانی خودایى وناکۆتا،واتە له‌ ڕاستى هه‌ژاری خۆیى و ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌ وونبوەکەى خۆى ڕاده‌مێنێت.لێرەدا ئەم خەون و خەیاڵەى ڕۆڵى پردى نێوان ماددى و ناماددى دەبینێت،خەون ئەو ئامرازه‌ وه‌همیه‌یه‌ کەمرۆڤ بەکاری دەهێنێت بۆ گەڕانەوەى ئەوەى  لەدەستى داوە،هەتا هەژارى مرۆڤ زیاد بکات مەوداى خەونەکانى زیاتر دەبێت.
بۆیە گەورەى خەونى ئاینى (لاى فیورباخ) گەورەبوونى بێئومێدى دونیاییە.
ڕزگاربوونى مرۆڤ لە نامۆبوونى ئاینى مەرجى سەرەکى ئازادبوونى مرۆڤ و ده‌ربازبوونی پێک دەهێنێ لەله‌یكترازانه‌كه‌ی وبه‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی تونا داهێنەرەکانى.تەنها له‌مكاته‌دا مرۆڤ ده‌گات بە"مرۆڤایەتى پۆزەتیف"، به‌ "مەسیحیەتى تەواو"کە جێگەى ئاینى مێژوویى دەگرێتەوە،مرۆڤ دواى ئەوە دەگەڕێتەوە بۆخۆى و بۆ ئەوانى تر،وئه‌و خوده‌ له‌ خاچدراوه‌یبه سه‌ر‌ وه‌همی ئاینه‌وه‌ ڕزگاری ده‌بێت،ئیدى لەگەڵ خۆى و ئەوانى دیکە ئاشت دەبێتەوە لەجیهانێکى نوێدا كه‌ یاساکەى خۆشەویستیه‌:جیهانێكی ماددى بەبێ وه‌هم کەمرۆڤ خۆى حوکمی خۆی دەکات به‌ هاوكاری ئه‌وانه‌ی له‌ نه‌وه‌ی جۆره‌كه‌ی خۆیین، "دیالیکتیکى ڕاستەقینە مۆنۆلۆگێكی بیرمه‌ندێكی ته‌نیا نیه‌، ،بەڵکو دیالۆگى نێوان من و تۆیه‌".
ئەگەرمامەڵەىمرۆڤى ئاینى لەگەڵ جیهان و کۆمەڵگاکەى لەڕێگەى پیاوانى ئاینى و کەناڵەکانیانه‌وه‌ بێت،ئەوا فیورباخ وا لەمرۆڤ دەکات کە خۆى قسەبکات، وا مامەڵە لەگەڵ ئەوانى تر و جیهاندا بكات بەبێ نێوەندگیرى و وتەبێژ بەناویەوە،واته‌ گەڕاندنه‌وه‌یئه‌و مرۆڤبونه‌ی كه‌ مرۆڤ وونی كردوه‌،و ئه‌مه‌ش ببێت بەشێک لەو واقیعه‌ مرۆیه‌ى دواى ئازادبوونى لە زیندانى خۆپەرستیه‌كه‌ی، ونه‌مانیوه‌همه‌ ئاینیەکانى،ودەربازبوونى لە فێڵى ئاینى کە جه‌وهه‌ره‌كه‌ی پێوون و بزركردبوو.
ئەوەى لەگۆڕەپانى فەلسەفى  فیورباخدایە مرۆڤى کۆتکراوە بە وه‌همی ئاینى،هەموو گەڕان و لێکۆڵینەوەكانی فیورباخ  بەتایبەت لە كتێبه‌ گه‌وره‌كه‌یدا "ناوه‌ڕۆكی مرۆڤ-جوهر المسیحیە"دەرباره‌ى مرۆڤە، یه‌كه‌مجار ئەم کۆتکراوە،دووه‌م جار ئه‌م ئازادکراوه‌ لە قوماته‌ ئاینیه‌كه‌ی.
کاتێک مارکسى لاو ڕەخنەى ئاینى دەکرد پشت بەستوو بوو بەبنەما تێوریەکانى فیورباخ،گومانى تێدا نیە کەکاریگەرى فیورباخ لەسەر مارکس زۆر قوڵ بووە لە ماوەى 1842_1844. مارکس لە مخگوگات1844 ده‌ڵێت: "لەکاتى فینۆمینۆلۆژیا و لۆجیکى  هیگڵەوە، نوسینەکانى( فیورباخ)تەنها سەرچاوەیەکە کەشۆڕشى تێۆرى ڕاستەقینە لەخۆ بگرێت".ئەم شۆڕشە تێۆریە لاى فیورباخ لە فه‌زایه‌كی فەلسەفى تازەوە سەرى هەڵداوە،فەلسەفە چیتر تەنها لەجیهانى ڕەهادا نیه‌،بەڵکو لەسەر زەمینەى واقیع جێگیربووه‌،ئەو تەنها زه‌مینه‌یه‌ی كه‌ له‌ گه‌ردوندا هه‌یه‌.بەم هۆیەوە فیورباخ ڕێگەى لەبەردەم فەلسەفەیەکى تازەدا کردۆته‌وه‌، و میتۆدێکى تازەى پێشكه‌شكردوه‌،به‌وه‌ش بوو به‌  هەڵگرانى ئاڵاى فەلسەفەیه‌ك مامەڵەی لەگەڵ  مرۆڤ و سروشت و کۆمەڵگادایه‌.
نوسینەکانى مارکسى لاو لە ژێر چاکەتى فیورباخەوە هاتە دەر،ئەگەر فیورباخ گرنگیدانه‌كانی تەنها کورت كردبوه‌وه‌ لە پرسی نامۆبوونى ئاینیدا،ئەوا مارکسى لاو ئەم دەستەواژەى هەڵگرت و هەوڵى ئەوەى دا لەهەموو بوارەکانى کۆمەڵگاى مەدەنى و سیاسیدا کارى لەسەر بکات.
بەشێوەیەکى گشتى،نوسینەکانى فیورباخ،کۆتایى بەفەلسەفى هیگڵى هێنا و ڕێگای خۆشكرد بۆ سه‌رهه‌ڵدانی فەلسەفەیەکی نوێ،ئەمە خاڵى وەرچەرخانە،ڕێڕەو،پردێکە دوو فەلسەفە پێکەوە دەبەستێت،فەلسەفەىکلاسیکى ئەڵمانى، و فەلسەفەى مارکسى  ئه‌ویش ماركس ئه‌وكاته‌ دەستیکرد بە بنیاتنانى ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌کاتێ پردى فیورباخى تێپەڕاند کە دووساڵیله‌ژیانى تێوریدا پێیدا تێپەڕى،واتە ئەو کاتەى کەلەقۆناخى ئەنترۆپۆلۆژیدابوو:فەلسەفەى مرۆڤ.

٭ ئه‌و وتاره‌ به‌شێكه‌ له‌ كتێبی "ماركسیه‌ت و ئایین"ی بیرمه‌ندی عه‌ره‌ب فه‌یسه‌ڵ ده‌ڕاج، چاپخانه‌ی فارابی، ٢٠١٧

05/10/2019 12:00:20 | 44 | Print Friendly and PDF